از زهدفروشی تا خودفریبی؛ تأملی در نقد اخلاقی حافظ

به قلم مریم اصغرپور   «واعظان کاین جلوه در محراب و منبر می کنند چون به خلوت می روند آن کار دیگر می کنند»   چه مفهومی در این دو مصراع، شعر حافظ را از یک اعتراض اخلاقی ساده فراتر می برد و آن را به نقدی ماندگار از زندگی اجتماعی تبدیل می کند؟ پاسخ را باید در واژه ای جست وجو کرد که در نگاه اول چندان به چشم نمی آید: «جلوه».

به قلم مریم اصغرپور «واعظان کاین جلوه در محراب و منبر می کنند چون به خلوت می روند آن کار دیگر می کنند» چه مفهومی در این دو مصراع، شعر حافظ را از یک اعتراض اخلاقی ساده فراتر می برد و آن را به نقدی ماندگار از زندگی اجتماعی تبدیل می کند؟ پاسخ را باید در واژه ای جست وجو کرد که در نگاه اول چندان به چشم نمی آید: «جلوه». حافظ از واعظانی حرف نمی زند که سخن نادرست بر زبان می آورند؛ مسئله اش کسانی اند که فضیلت را به نمایش می گذارند، کسانی که میان آنچه هستند و خود واقعیشان فاصله زیادی دارند. در این فاصله، اخلاق از یک شیوه زیستن به تصویری برای عرضه کردن تبدیل می شود. محراب و منبر در بیت حافظ، جایگاهی اند که از آنها سخن گوینده شنیده می شود، اعتبار می گیرد و بر رفتار دیگران اثر می گذارد. در مقابل، خلوت فضایی است که در آن، نگاه عمومی عقب می نشیند و امکان مقایسه گفتار با کردار فراهم می شود. شاعر با قرار دادن این دو فضا در برابر یکدیگر، مسئله ای را آشکار می کند که همچنان در زندگی اجتماعی حضور دارد: آدمی می تواند در عرصه عمومی نماینده یک ارزش باشد، بی آنکه در زندگی شخصی به آن وفادار بماند. مسئله از جایی جدی تر می شود که جامعه، اعتبار اخلاقی را بر اساس نشانه های ظاهری توزیع می کند؛ زمانی که لباس، عنوان، زبان، موقعیت و شیوه حضور افراد، بیش از کردار واقعی آنان مبنای داوری قرار می گیرد. در چنین وضعی، فضیلت به چیزی تبدیل می شود که می توان آن را نمایش داد و از اعتبار حاصل از آن بهره برد. حافظ، با طنز خاص خود، به نقطه ای دست می گذارد که در آن، اخلاق بخشی از مناسبات قدرت و منزلت اجتماعی اوست. برای فهم نقد حافظ، باید میان زهد و زهدفروشی تفاوت گذاشت. زهد در سنت اخلاقی و عرفانی اسلامی، تلاشی برای رهایی از دلبستگی های فریبنده و مهار خواسته های نفس است. چنین زهدی قرار است انسان را از خودمحوری دور کند و او را به محدودیت هایش آگاه تر سازد. اما زهد هنگامی از معنای خود فاصله می گیرد که به نشانه ای برای کسب منزلت تبدیل شود؛ هنگامی که فرد از پرهیزکاری نه برای اصلاح خویش، بلکه برای اثبات برتری خود بر دیگران بهره می گیرد. در اینجا با تناقضی مهم روبه رو هستیم: فضیلتی که باید انسان را از خودبینی برهاند، ممکن است به ابزاری برای تقویت همان خودبینی تبدیل شود. فرد به جای آنکه با زهد، از میل به برتری فاصله بگیرد، از زهد برای برتر دیده شدن استفاده می کند. شاید از فروتنی سخن بگوید، اما فروتنی اش به وسیله ای برای جلب تحسین بدل شده باشد؛ شاید از ساده زیستی دفاع کند اما همان ساده زیستی را به نشانه ای از امتیاز اخلاقی تبدیل کرده باشد. این همان نقطه ای است که باید میان خود فضیلت و اعتبار اجتماعی حاصل از آن فرق گذاشت. فضیلت در معنای اخلاقی خود، به کیفیت رفتار و نسبت انسان با ارزش هایش مربوط است؛ اعتبار اجتماعی، اما به تصویری مربوط می شود که دیگران از او می پذیرند. این دو می توانند با یکدیگر همراه باشند، اما یکی نیستند. ممکن است فردی به دلیل رفتار صادقانه خود مورد احترام قرار گیرد؛ اما ممکن است کسی نیز با نمایش نشانه های صداقت، بدون برخورداری از همان کیفیت اخلاقی، احترام دیگران را به دست آورد. در حالت دوم، ظاهر فضیلت به سرمایه ای برای کسب اعتماد، نفوذ و منزلت تبدیل می شود. فرد نمی خواهد خوب باشد؛ می خواهد خوب دیده شود. تفاوت این دو خواسته، ظریف اما تعیین کننده است. اولی انسان را به بازبینی رفتارش فرامی خواند، دومی ممکن است او را به مراقبت از تصویرش مشغول کند. در اولی، پرسش اصلی این است که آیا رفتار من درست است؛ در دومی، این پرسش جای خود را به این می دهد که دیگران درباره من چه فکر می کنند. نقد حافظ را می توان در همین جابه جایی فهمید. او نشان می دهد که ریاکاری همیشه با انکار آشکار حقیقت همراه نیست؛ گاهی با استفاده از زبان حقیقت شکل می گیرد. خطرناک ترین صورت فضیلت نمایی آن است که فرد نه تنها دیگران را فریب دهد، بلکه خود نیز به تصویری که ساخته است ایمان بیاورد.

زاهد، رند و مسئله انحصار حقیقت

در جهان غزل حافظ، زاهد تنها یک فرد پرهیزکار نیست؛ او در کنار واعظ، محتسب و دیگر مدعیان صلاح ظاهر می شود. این شخصیت ها، با وجود تفاوت هایشان، در بسیاری از غزل ها به نوعی نظم رسمی داوری و اعتبار تعلق دارند. آنان می توانند درباره درست و نادرست سخن بگویند، رفتار دیگران را بسنجند و مرزهای پذیرفته شده فضیلت را تعیین کنند. در برابر این نظم، رند قرار می گیرد؛ شخصیتی که حضورش معیارهای رایج را به پرسش می کشد و اجازه نمی دهد حقیقت به آسانی در انحصار صاحبان عنوان و موقعیت قرار گیرد. بااین حال، تقابل زاهد و رند را نباید به نزاعی ساده میان دینداری و بی دینی فروکاست. حافظ نه نظریه پردازی است که دستگاه اخلاقی منظمی عرضه کند و نه شاعری که در همه غزل ها یک موضع یکسان داشته باشد. رندی نیز در شعرش مفهومی چندلایه است و نمی توان آن را به مجوزی برای بی قیدی یا بی اعتنایی به مسئولیت اخلاقی تبدیل کرد. اهمیت رند بیشتر در این است که یقین زاهد به حقانیت خویش را متزلزل می کند. زاهد، در صورت مسئله ساز خود، گمان می کند نشانه های بیرونی صلاح برای اثبات برتری اخلاقی اش کافی است. رند، در مقابل، یادآور می شود که حقیقت را نمی توان فقط از روی ظاهر شناخت. ممکن است کسی از نظر جامعه رسمی مطرود باشد، اما پرسشی جدی تر درباره صداقت پیش روی ما بگذارد؛ همان گونه که ممکن است فردی برخوردار از اعتبار اجتماعی، در عمل از ارزش هایی که نمایندگی می کند فاصله داشته باشد. این جابه جایی در معیار داوری، یکی از مهم ترین جنبه های انتقادی شعر حافظ است. شاعر همه ارزش های رسمی را رد نمی کند؛ او انحصار حقیقت را به چالش می کشد. اعتراضش متوجه لحظه ای است که فرد، به پشتوانه جایگاه اجتماعی یا ظاهر اخلاقی خود، حق داوری درباره دیگران را بدیهی می پندارد. در این لحظه، فضیلت دیگر معیاری برای سنجش رفتار نیست؛ به مجوزی برای اعمال برتری تبدیل می شود. از همین رو، طنز حافظ نیرویی فراتر از تمسخر دارد. طنزش فاصله میان ادعای یک شخصیت و واقعیتی را که رفتارش آشکار می کند، پیش چشم مخاطب می گذارد. شاعر به جای آنکه با موعظه ای مستقیم از فروتنی دفاع کند، ساختاری می سازد که در آن، خودبزرگ بینی مدعیان فضیلت به نقطه ضعف آنان تبدیل می شود. او به ما نشان می دهد که گاهی ادعای داشتن حقیقت، درست در همان لحظه ای که به ابزار برتری جویی تبدیل می شود، از حقیقت فاصله می گیرد.

اخلاق به مثابه سرمایه اجتماعی

اگر نقد حافظ را از محدوده شخصیت های ادبی بیرون بیاوریم، می توانیم آن را به یکی از مسائل مهم زندگی اجتماعی پیوند بزنیم: چگونگی تبدیل ارزش های اخلاقی به منابع اعتبار و قدرت. در هر جامعه ای، بعضی ویژگی ها منزلت آفرین اند. صداقت، عدالت خواهی، خیرخواهی، دینداری، فروتنی و مسئولیت پذیری از جمله ارزش هایی اند که می توانند اعتماد عمومی ایجاد کنند. این امر فی نفسه نه نادرست است و نه قابل اجتناب؛ جامعه برای اعتماد کردن به افراد، ناگزیر به نشانه هایی از رفتار و منش آنان توجه می کند. اما همین سازوکار می تواند زمینه سوءاستفاده را فراهم کند. وقتی یک ارزش اخلاقی به منبع اعتبار تبدیل می شود، انگیزه ای نیز برای نمایش آن پدید می آید. فرد ممکن است بکوشد بیش از آنکه به ارزش موردنظر وفادار باشد، نشانه های وفاداری به آن را عرضه کند. به این ترتیب، میان اخلاق به عنوان کیفیت رفتار و اخلاق به عنوان تصویر اجتماعی شکاف می افتد. این شکاف در روزگار ما صورت های تازه ای پیدا کرده است. گسترش رسانه ها و شبکه های اجتماعی، امکان نمایش عمومی رفتارهای روزمره را افزایش داده است. کمک به دیگران، مشارکت در فعالیت های خیرخواهانه، اظهار نظر درباره مسائل اجتماعی و حتی نمایش ساده زیستی می تواند بخشی از تصویر عمومی فرد شود. البته انتشار یک رفتار نیک، به خودی خود نشانه ریا نیست؛ همان طور که فعالیت در فضای عمومی الزاماً از صداقت نمی کاهد. مسئله را نمی توان تنها از روی دیده شدن یک رفتار تشخیص داد. پرسش مهم تر این است که آیا تصویر عمومی، جای خود رفتار را گرفته است؟ آیا ارزش یک عمل به پیامد واقعی آن بستگی دارد یا به میزان تحسینی که نصیب انجام دهنده اش می کند؟ آیا فرد حاضر است در موقعیتی که هیچ کس او را نمی بیند نیز به همان معیار اخلاقی پایبند بماند؟ این پرسش ها، ما را از داوری شتاب زده درباره انگیزه دیگران دور می کنند و به بررسی نسبت میان رفتار، انگیزه و اعتبار اجتماعی می رسانند. در اینجا باید از یک خطای رایج نیز پرهیز کرد: اینکه هر رفتار اخلاقی آشکار را نمایشی بدانیم یا گمان کنیم صداقت تنها در پنهان کاری ممکن است. اخلاق اجتماعی بدون الگوهای آشکار و رفتارهای قابل مشاهده شکل نمی گیرد. تفاوت در این است که آیا نمایش، در خدمت عمل قرار دارد یا عمل در خدمت نمایش. اگر رفتار عمومی دیگران را به نیکی ترغیب کند، آشکار بودن آن می تواند ارزشمند باشد؛ اما اگر خود رفتار وسیله ای برای ساختن چهره ای بی نقص شود، با همان تناقضی روبه رو هستیم که حافظ در تصویر واعظان ترسیم می کند.

ریاکاری؛ فریب دیگران یا فریب خویشتن؟

نقد ریا زمانی عمیق تر می شود که از مسئله فریب دیگران عبور کنیم و به امکان خودفریبی برسیم. در ساده ترین تصور، ریاکار کسی است که می داند حقیقت چیست، اما آگاهانه خلاف آن را نشان می دهد. این صورت از ریا وجود دارد، اما همه ماجرا نیست. گاهی انسان چنان به تصویر مطلوب خود وابسته می شود که دیگر قادر نیست فاصله میان آن تصویر و رفتار واقعی اش را به درستی ببیند. کسی که خود را عدالت خواه می داند، ممکن است بی آنکه متوجه باشد، درباره نزدیکانش آسان گیر و درباره مخالفانش سخت گیر باشد. کسی که از فروتنی دفاع می کند، شاید تحمل نادیده گرفته شدن را نداشته باشد. فردی که پیوسته دیگران را به صداقت دعوت می کند، ممکن است برای توجیه رفتار خودش استثناهایی بسازد. در چنین مواردی، تناقض اخلاقی الزاماً به معنای دروغی حساب شده نیست؛ ممکن است حاصل سازوکاری باشد که به انسان اجازه می دهد خود را همواره در سوی درست ماجرا ببیند. این همان جایی است که شعر حافظ از یک نقد بیرونی به تجربه ای درونی تبدیل می شود. اگر ریا فقط عیب دیگران باشد، مسئله ساده است: کافی است ریاکار را شناسایی و محکوم کنیم. اما اگر میل به فضیلت نمایی در هر انسانی امکان ظهور داشته باشد، دیگر نمی توان با قرار دادن خود در جایگاه داور، از پرسش اصلی گریخت. در این صورت، نقد اخلاقی مستلزم نوعی مراقبت از خویشتن است؛ مراقبتی که نه به معنای بی اعتمادی مطلق به خود، بلکه به معنای پذیرفتن امکان خطا در داوری های شخصی است. حافظ در برابر دعوی کمال می ایستد، زیرا کمال پنداری می تواند راه شناخت خویش را ببندد. کسی که خود را از پیش پاک و بی نیاز از اصلاح می داند، کمتر به بررسی انگیزه هایش تن می دهد. در مقابل، کسی که به محدودیت شناخت خود آگاه است، می تواند میان ارزش هایی که به آنها باور دارد و رفتارهایی که عملا انجام می دهد، فاصله ببیند. از این منظر، رندی را می توان با حفظ پیچیدگی معنای آن در شعر حافظ نوعی مقاومت در برابر اطمینان آسان به خویشتن دانست.

از اخلاق قرآنی تا نقد شاعرانه ریا

نقد حافظ را می توان در پیوند با سنت اخلاقی و دینی ای نیز خواند که در آن، ارزش اعمال به ظاهر آنها محدود نمی شود. در آیات چهارم تا ششم سوره ماعون، قرآن کریم از نمازگزارانی سخن می گوید که از حقیقت نماز غافل اند و ریا می ورزند. این آیات، میان صورت عبادت و حقیقت اخلاقی آن تمایز می گذارند و نشان می دهند که انجام ظاهری یک عمل دینی، به تنهایی برای اثبات صداقت معنوی کافی نیست. البته شعر حافظ را نباید به شرح مستقیم این آیات تقلیل داد. قرآن در مقام هدایت دینی سخن می گوید و حافظ با ابزارهای ادبی، شخصیت پردازی، طنز و ایهام، تناقض های رفتار انسانی را آشکار می کند. بااین حال، میان این دو افق می توان هم سویی اخلاقی دید: هر دو نسبت میان صورت عمل و حقیقت آن را مهم می دانند و اجازه نمی دهند نشانه های بیرونی به تنهایی جای معیارهای اخلاقی را بگیرند. این پیوند همچنین نشان می دهد که نقد حافظ را نمی توان حمله ای ساده به اصل دینداری دانست. آنچه مورد اعتراض است، فاصله گرفتن عمل از غایت اخلاقی و معنوی آن است. عبادت، زهد و پرهیزگاری زمانی معنای خود را حفظ می کنند که انسان را به مسئولیت پذیری بیشتر، مهار خودخواهی و توجه به حقوق دیگران برسانند. اگر همین ارزش ها به ابزار کسب اعتبار و تحقیر دیگران تبدیل شوند، باید درباره نسبتی که میان صورت و معنا برقرار کرده ایم، دوباره بیندیشیم. ماندگاری حافظ را نمی توان تنها با زیبایی زبان و موسیقی غزل توضیح داد. بخشی از قدرت شعرش در این است که مسائل اجتماعی را به پرسش هایی درباره انسان تبدیل می کند. زاهد ریاکار در شعر حافظ، فقط نماینده گروهی از مردم در یک دوره تاریخی نیست؛ صورتی ادبی از امکانی همیشگی است: اینکه انسان به جای زیستن بر اساس ارزش های خود، به نمایش آن ارزش ها بسنده کند. بااین حال، اگر این نقد را تنها برای محکوم کردن دیگران به کار ببریم، شعر حافظ را به ابزاری برای تأیید پیش داوری های خود تبدیل کرده ایم. آن گاه هر کس که با ما مخالف است، می تواند در جایگاه زاهد ریاکار بنشیند و خودمان نیز، به صرف مخالفت با او، در موقعیت رند حقیقت جو قرار بگیریم. این همان ساده سازی ای است که پیچیدگی شعر حافظ در برابر آن مقاومت می کند. حافظ نه به ما اجازه می دهد حقیقت را در انحصار یک گروه قرار دهیم و نه راهی آسان برای تشخیص باطن افراد پیش پایمان می گذارد. او بیش از آنکه دستورالعملی برای داوری درباره دیگران عرضه کند، ما را با محدودیت های داوری اخلاقی روبه رو می سازد. از این منظر، اهمیت نقد او در آن نیست که بتوانیم با اطمینان بیشتری ریاکاران را شناسایی کنیم؛ در این است که نسبت به امکان ریا در رفتار و انگیزه های خود حساس تر شویم. شاید بتوان مسئله را چنین خلاصه کرد: فضیلت زمانی به نمایش تبدیل می شود که اعتبار حاصل از آن، از خود مسئولیت اخلاقی مهم تر شود. در این لحظه، انسان به جای آنکه از اخلاق برای سنجیدن خویش استفاده کند، از آن برای سنجیدن دیگران بهره می گیرد. ظاهر همچنان آراسته می ماند، واژگان همچنان محترم اند و نشانه های فضیلت همچنان حضور دارند؛ اما آنچه باید این نشانه ها را معنادار کند، یعنی وفاداری در عمل، ممکن است از میان رفته باشد. از همین رو، بیت حافظ را نباید فقط هشداری درباره فاصله میان محراب و خلوت دانست. این بیت پرسشی درباره همه عرصه های زندگی اجتماعی نیز هست؛ هر جا که انسان می تواند از اعتبار یک ارزش برای ساختن تصویری مطلوب از خود بهره ببرد. محراب و منبر در شعر حافظ، امروز نیز می توانند استعاره ای از هر جایگاه عمومی باشند که در آن، سخن گفتن از اخلاق به تنهایی برای اثبات اخلاقی بودن کافی نیست. در نهایت، موضوع این نیست که چه کسی بیشتر از فضیلت سخن می گوید یا چه کسی تصویر آراسته تری از خود عرضه می کند. مسئله، فاصله ای است که میان ادعا و رفتار باقی می ماند و میزان آمادگی ما برای دیدن و اصلاح آن. حافظ این فاصله را به زبان طنز آشکار می کند، اما پاسخ نهایی را به خواننده واگذار می کند. شاید دشوارترین بخش مواجهه با شعرش همین باشد: پذیرفتن اینکه نقد ریاکاری، پیش از آنکه ابزاری برای رسوا کردن دیگری باشد، فرصتی برای بازبینی خویشتن است. فضیلت از جایی آسیب می بیند که بیش از آنکه به کار زیستن بیاید، به کار دیده شدن می آید و شعر حافظ درست در همین نقطه، از غزلی درباره واعظان فراتر می رود و به نقدی از مناسبات اخلاقی جامعه تبدیل می شود. انتهای پیام

نظرات

captcha